ايرانيان از بيش از 10 هزار سال پيش داراي تمدن بوده‌اند. از اين رو، ريشه‌ي بسياري از دستاوردهاي بشر را در اين تمدن مي‌توان يافت. براي مثال، نخستين ابزار ريسندگي و بافندگي در غار كمربند، نزديك بهشهر، يافت شده است كه به 7 هزار سال پيش از ميلاد مسيح بازمي‌گردد. به علاوه، در قديمي‌ترين بخش‌هاي شهر باستاني شوش، كه در خوزستان قرار دارد، سوزن‌هاي سوراخ‌دار پيدا شده است.

كت و شلوار

ايرانيان نخستين مردماني بودند كه كت آستين‌دار و شلوار مي‌پوشيدند. مردمان تمدن‌هاي ديگر، بابلي‌ها، آشوري‌ها، يوناني‌ها و رومي‌ها، شلوار نمي‌پوشيدند و حتي يوناني‌ها ايرانيان را به خاطر شلوارهاي رنگي‌شان مسخره مي‌كردند. ايرانيان حتي نوعي شلوار ويژه‌ي سواركاري نيز داشتند كه تنگ و چسبان بود و اغلب از چرم ساخته مي‌شد.

شلوار در اصل شروال خوانده مي‌شد. عرب‌ها آن را سروال ناميدند و جمع آن را سراويل مي‌گويند. در تركي و كردي نيز شروال گفته مي شود. مجارهاي آن را شلواري( Schalwary ) مي‌گويند. به زبان لاتين، سارابارا ( Sarabara ) گفته مي‌شد. واژه‌ي انگليسي Pajama (پاجاما)از دو واژه‌ي پا و جامه ساخته شده است كه واژه‌هاي فارسي هستند.

 

پوشش زنان

 

گلدوزي

 

ابريشم ايراني

بافتن پارچه از ايران آغاز شده و تا دروه‌ي صفوي از مهم‌ترين فرآورده‌هاي صادراتي ايرانيان بوده است. با آن كه بافت ابريشم به چيني‌ها بازمي‌گردد، ابريشم ايراني در دوره‌ي ساسانيان به چنان كيفيت و ظرافتي رسيده بود كه چيني‌ها نيز از ايران پارچه‌ي ابريشمي وارد مي‌كردند. برخي از پارچه‌هاي ايراني كه ويژه‌ي اسقف‌ها تهيه شده، هنوز در گنجينه‌هاي كليساهاي اروپا نگهداري مي‌شود.

ردپاي شكوه صنعت پارچه‌بافي را در واژه‌هاي ايراني كه به زبان‌هاي مختلف راه‌يافته است، مي‌توان پيدا كرد.

در زبان عربي: ديباج(از واژه‌ي ديباگ به مفهوم زري ابريشمي) و استبرق(از واژه‌ي ستبرگ به مفهوم نوعي پارچه‌ي ابريشمي)

در زبان انگليسي: Tafta ( از واژه‌ي تافته به مفهوم نوعي پارچه‌ي ابريشمي) Chintz (از واژه‌ي چيت به مفهوم نوعي پارچه)

لباس ورزش

ايرانيان نخستين مردماني هستند كه از لباس ورزشي استفاده مي‌كردند. چوگان ورزش باستاني و مورد علاقه‌ي ايرانيان بود. چوگان بازان نوعي پيراهن نيم‌آستين و شلوار تنگي مي‌پوشيدند تا هنگاه بازي راحت‌تر باشند. جنس پيراهن چوگان بازي را نيز نوعي انتخاب كرده بودند تا كم‌تر عرق كنند. انگليسي‌ها در سال‌هاي استعمار هندوستان در آن سرزمين با چوگان و لباس نيم آستين آشنا شدند و آن را به خود به اروپا بردند كه بعدها به آمريكا نيز راه يافت و به تي‌شرت‌هاي امروزي منجر شد.

لباس شوايه‌ها: در دوره‌ي اشكانيان و ساسانيان مردان جنگي خود و اسبانشان را ذره پوش مي‌كردند. در تاق بستان، در كرمانشاه، سربازي زره‌پوش سوار بر اسب زره‌پوش بر پهنه‌ي سنگ كنده‌كاري شده است كه با ديدن آن به ياد شواليه‌هاي اروپايي مي‌افتيم. در واقع، شواليه‌هاي اشكاني سرمشق شواليه‌هاي اروپايي قرار گرفتند.

نوآوري‌هاي ديگر

دستكش: گزنفون، تاريخ‌نگار يوناني با ايرانياني روبه‌رو شده بود كه دستهايشان را در پوست‌هاي ضخيم و قاب‌هايي نگه مي‌داشتند. نمونه‌هايي از دستكش‌هاي زينتي در موزه‌ي ايران باستان نگهداري مي‌شود.

انوع كلاه: ايرانيان از ديرباز كلاه‌هاي گوناگوني مي‌پوشيدند كه نشان‌دهنده‌ي موقعيت اجتماعي آنان بود. كلاه پاپ‌ها و حتي تاج برخي از پادشاهان قديم اروپا، برگرفته از كلاه و تاج‌ پادشاهان ايران است.

چكمه : پوشيده چكمه‌هاي چرمي از زمان هخامنشيان مرسوم بود و حتي ژوستي‌نين، امپراتور روم شرقي، چكمه‌هاي ايراني مي‌پوشيد.

ادامه ی مطلب ...

ادامه ی مطلب ...

ادامه ی مطلب ...

نبود دوده‌های ناشی از سوخت روشنایی‌ها روی بخش‌های سنگی، اشیای باستانی و تزیینات به دست آمده از تخت جمشید حکایت از آن دارد که دو هزار و 500 سال پیش برای تامین روشنایی از مواد سوختی بدون آلاینده استفاده می‌شده است.
مجموعه تخت جمشید مجموعه‌ای كامل از سازه‌ها و بقایای مربوط به دوره هخامنشی است كه در زمان داریوش اول و در سال 518 پیش از میلاد ساخته شده است. این مجموعه از كاخ‌ها، حصارها، بخش‌های خدماتی و نظام‌های مختلفی تشكیل شده است.
با توجه به این كه تخت جمشید در دو هزار و 500 سال پیش دارای تزیینات رنگی و پارچه‌ای بوده، هخامنشیان برای جلوگیری از كثیف شدن این تزیینات و نشستن دوده روی آنها، از مواد روشنایی پالایش شده استفاده می‌كرده‌اند.
در بررسی‌های اشیا و آثار سنگی به جای مانده از تخت جمشید هیچ گونه آثار دوده دیده نشده است، با توجه به این كه مجموعه تخت جمشید بیش از 125 هزار متر مربع وسعت دارد كه بخش‌های زیادی از آن سرپوشیده بود و برای روشن كردن آنها مطمئنا از مقدار زیادی مشعل و مواد روشنایی استفاده می‌شد كه در صورت عدم استفاده از روشنایی‌های پالایش شده هم اكنون با میزان زیادی از دوده روی سازه‌ها و اشیا برخورد می‌كردیم

كارشناسان هخامنشی همچنین علاوه بر پالایش مواد روشنایی برای خوشبو كردن فضای كاخ از عطر نیز استفاده می‌كرده‌اند.
در بررسی‌های نقش برجسته‌های تخت جمشید شواهدی وجود دارد كه نشان می‌دهد در سطح كاخ‌های این مجموعه دو هزار و 500 سال پیش از گیاهان مختلفی نظیر اسفند برای خوشبو كردن كاخ‌ها استفاده می‌شده است
مجموعه تاریخی و پایتختی تخت جمشید مهم‌ترین پایتخت حكومت هخامنشی است كه در استان فارس و در نزدیكی شیراز جای گرفته است.

بر اساس نوشته های هرودوت مورخ يونانی، مغان هخامنشی بدون همراهی ساز با نای سرودهای مذهبی می خواندند و از اين نظر، نه مثل سرود خوانان بابلی و آشوری بودند و نه تحت تاثير اقوام سامی. موسيقی اين سرودها صرفآ موسيقی آوازی بود و نه موسيقی سازی.
مشاهده می کنيد که پرهيز از استفاده از ساز و آلات در موسيقی مذهبی از ادوار گذشته تاريخی وجود داشته و اثرات آن تا به امروز هم به چشم می خورد.
مسئوليت اجراي سرودهای مذهبی با موبدان خوش آواز بوده و به قول "استرابو" دانشمند يونانی اين نغمه ها منحصر به مفاخر پهلوانی و مناجات با يزدان بوده است. شايان ذکر است که امروزه بازمانده هايی از اين آئين کهن هنوز هم در فرهنگ ايران ديده مي شود.
هرودوت همچنين می نويسد :
"ايرانيان براي قرباني در راه خداوند و مقدسات خود، کشتارگاه و آتشکده ندارند و بر قبور مردگان شراب نمی پاشند. در عوض يکی از پيشوايان مذهبی حاضر می شود و يکی از سرودهای مذهبی را می خواند."

اما در دوران هخامنشی موسيقی نوع ديگری هم موجود بوده است. يکی از انواع ديگر، موسيقي رزمي یا جنگی بوده است.
گزنفون ديگر مورخ يونانی در کتاب "سيروپيديا" می نويسد :
"کوروش کبير به عادت ديرينه، در موقع حمله به ارتش آشور سرودی را آغاز کرد و سپاهيان او با صدای بلند آنرا خواندند و بعد از پايان سرود، آزادمردان با قدمهای مساوی و منظم به راه افتادند. کوروش در وقت حمله به دشمن سرود جنگي را آغاز کرد و سپاهيان با او هماهنگ شدند."
"کوروش براي حرکت سپاه دستور داد سربازان با شنيدن صدای شيپور قدم بردارند و حرکت کنند، زيرا صدای شيپور علامت حرکت است."
اين سروده ها براي بر انگيختن حس شجاعت و دليری سربازان اجرا مي شد و گزنفون اضافه می کند که :
"کوروش از کشته شدن سربازان طبری و طالشی مغموم شد و برای مرگ سربازان مازندرانی و طالشی سرودی خواند و اين همان سرودی است که در ادوار بعد در مراسم موسوم به 'مرگ سياوش' خوانده می شد."
اين مراسم هنوز هم در بين بسياری از طوايف ايرانی وجود دارد و بنام "سوگ سياوشان" يا "سووشون" معروف است و بقايای اين آئين قديمی حتی در مراسم آئينی ايران بعد از اسلام نيز ديده مي شود.
از دوران هخامنشی سازهايی باقيمانده است از آن جمله مي توان به کرنا، ني، شيپور، کوس (نوعي ساز ضربی)، درای و سنج اشاره کرد.
در سال 1336 هجری شمسی در کاوشهای تخت جمشيد در حول و حوش آرامگاه اردشير سوم ، يک شيپور فلزي به طول 120 سانتی متر به دست آمد که شبيه کرنای است. قطر دهنه آن 50 سانتيمتر و جزو سازهای جنگي محسوب مي شود.
اما نوع ديگری از موسيقی بنام مجلسی نيز در آن روزگار مرسوم بوده است. موسيقی مجلسی يا همان بزمی از دير باز در تمدن ايران وجود داشته است. آوازهای فراغت، سرودهای شادی و سرور، در جلسات بزم بکار می رفت و سازهای ويژه و شيوه اجرای خاص خود را داشت.
گزنفون و هرودوت هر دو از اين نوع موسيقی نام برده اند و ديگر مورخ يونانی "آتنه" در اين باره نوشته است که :
"در جشن مهرگان که در حضور شاهنشاه هخامنشی برگزار می شد، نوازندگان و خوانندگان با اجرای برنامه هايی در مجلس شرکت می کردند و خوانندگان و نوازندگان در آن جشن ها سهم اساسی داشتند."
هرودوت از وجود تعداد زيادی موسيقيدان در عصر هخامنشی ياد می کند و می نويسد که آنها در دربار نيز زندگی مي کردند و در روزهای جشن همچون مهرگان، سده، نوروز و ... به دربار خوانده می شدند و شادی و سرور برپا مي کردند.
گزنفون نيز می نويسد :
"کوروش براي کياخسار تعدادی از موسيقيدانها را برگزيد ... اسکندر مقدونی از خزانه کوروش 320 فقره از آلات موسيقی را بدست آورد ..."
و جالب اينجاست که در سفرنامه فيثاغورث نيز به مراسم تاجگذاری داريوش اشاره شده است :
"حدود 360 دختر خنياگر (نوازنده يا خواننده) به آوزاخوانی و نوازندگی می پرداختند."

تخت جمشيد، يادگارى از عظمت امپراتورى پهناور هخامنشى، آرميده در پناه دشتستانى گسترده، در تنهايى ستون ها وكتيبه ها، خاطرات ديرينگى خويش را مرور مى كند. گشت و گذارى در دل اين مجموعه وسيع، تصوير گمشده شاهان هخامنشى را در پس زمينه ذهنت مى كارد و مى پروراند.

صفه اى بزرگ كه قبل از آن صخره اى پهناور بوده است و پشت بندش توده هاى سنگى كه گيرشمن به دم چلچله تشبيهش كرده است. دم چلچله اى كه از پرواز باز ايستاده و آرام، آرميده است.
تخت جمشيد را بايد شاهكارى از هنر و شكوه عصر و زمانه اى انگاشت كه در گذشته هاى دوردست رها شده است. خاطره اى از شكوه ايران زمين و در عين حال بازتاباننده روزگارى كه هنر در خدمت قدرت مى باليد و پر پرواز مى گسترد. يادگارى بديع از در هم تنيدگى ملت هاى مختلف در شكل دهى به بنايى شاهانه و عظيم !حجارى هاى شكوهمند بر دل سنگى ديواره هاى تنومند، نشانى كهن از قدرت مدارى شگرف سلسله اى باستانى است.

مردانى از ملت هاى مختلف با هداياى خاص سرزمين خويش به بارگاه شكوهمند شاه هخامنشى شتافته اند و همچون قطارى از احترامى جهانى، صف كشيده اند؛ طرحى كه مى توان آن را سمبلى از مجموعه تخت جمشيد دانست و تصويرى كه مى توان آن را تلاش هنر خيالپردازانه باستان، در جهت نزديك تر شدن به واقع نمايى يا رئاليسم قلمداد كرد و در عين حال تلاشى براى بازنمايى و تجسم قدرت شاهانه!داريوش، بعد از پايان معمارى كاخ سلطنتى خود در شوش، تصميم گرفت پايتختى تشريفاتى براى خود و اخلاف خويش برگزيند تا علاوه بر دو پايتخت هگمتانه (تختگاه سلسله پيشين: ماد)، هخامنشيان صاحب پايتختى شوند كه مراسم ملى نوروز را در آن برگزار كرده و از ميهمانان خارجى استقبال كنند.

پايتختى كه بعدتر به نماد شكوه اين سلاله تبديل شد و اهميتى بس فزون تر از دو پايتخت پيشين پيدا كرد. ظاهراً انتخاب عنوان تخت جمشيد براى اين مجموعه، گواهى بر اين مدعاست كه خاندان سلطنتى، مراسم پر شكوه نوروز را در همين مكان برگزار مى كرده اند و اين در واقع يك سنت ديرينه بوده است. داريوش در كتيبه اى نقر شده بر ديواره هاى تخت جمشيد، به ضرورت برگزارى مراسم جشن و شادمانى نوروز اشاره كرده و مى نويسد:«خداى بزرگ است اهورا مزدا كه اين آسمان را آفريد، كه اين زمين را آفريد، كه انسان را آفريد و شادى را براى انسان آفريد.»

بد نيست اشاره شود كه در اساطير ايران كهن، جمشيد اسطوره اى را پايه گذار نوروز دانسته اند. فردوسى در اين مورد نگره جالبى دارد و آن هم اين كه، چون جمشيد در روز هرمز از فروردين يعنى اولين روز سال بر تختى نشست كه ديوان آن را به آسمان بردند، مردم آن روز را جشن مى گيرند و شايد سنت تاب خوردن در روز اول فروردين در برخى از روستاها از همين اعتقاد گرفته شده باشد. اما با قبول هر انگاره اى بايد پذيرفت كه جمشيد آفريننده واقعى جشن كهن نوروز است، قهرمانى ايزدى كه به مناسبت فرمانروايى هزار ساله اش در ايران زمين نامدار شده است. «ويژگى اين فرمانروايى آرامش و وفور نعمت بوده و طى آن ديوان و اعمال زشتشان _ ناراستى و گرسنگى و بيمارى و مرگ - هيچ نفوذى نداشتند.» (شناخت اساطير ايران _ جان هينلز _ ترجمه ژاله آموزگار _ نشر چشمه _ ص ۵۶)

در جاى ديگر درباره جمشيد آمده است: «جمشيد نخستين پادشاه است. اهورا مزدا با دادن دو ابزار (نگين و عصاى زرنشان) او را صاحب اقتدار گردانيد. ... جمشيد سيصد سال پادشاهى كرد و در اين مدت، هيچ بدى در جهان نبود و كسى از مرگ رنجه نمى شد. مرغان در برابر تخت افسانه اى او صف زده و آدميان و ديوان به اطاعت او در آمده بودند.» (فرهنگ اساطير و اشارات داستانى در ادبيات فارسى _ دكتر محمدجعفر ياحقى _ انتشارات سروش _ ۱۶۵)

اكنون بايد پرسيد كه آيا شاهان هخامنشى، با ارزش نهادن به اين آيين شكوهمند برساخته جمشيد، مى كوشيدند خود را به مرتبه شكوه و عظمت فرمانروايى اش برسانند؟ اگر به ياد بياوريم كه در قاموس انديشه وار ايران زمين «جم، پيش نمونه آرمانى همه شاهان است و نمونه اى است كه همه فرمانروايان بدو رشك مى برند» (شناخت اساطير ايران - همان)، به پاسخ تلويحى نهفته در اين پرسش ترديد آلود دست يافته ايم.

اما درباره بنا هاى هنرمندانه اى كه در طول زمانى دراز (تقريباً ۱۵۰ سال) و به دست شاهان هخامنشى در دل تخت جمشيد گنجانده شده است، بايد گفت كه اين مجموعه، نمايى و چشم اندازى كلى از بازنمايى راستين فراز و نشيب حكومت است. وسعت تمام ساختمان هاى روى صفه در حدود ۱۳۵ هزار متر مربع است. از اين ساختمان ها قسمت هايى كه مربوط به بارعام، پذيرايى هاى رسمى و شرفيابى نمايندگان كشورها و برگزارى جشن هاى مذهبى بوده وسعت زياد داشته، درهاى ورودى آنها عريض بودند از جمله اين كاخ ها بايد از كاخ آپادانا و تالار صدستون نام برد. ديگر ساختمان ها كه براى سكونت شاه، وليعهد، ملكه و خاندان سلطنتى و همچنين دفتر و جايگاه نگهبانان بوده كوچكتر بود.بيشترين بنا ها و عظيم ترين بنا ها به داريوش كه روزگارى از قدرت مدارى بى رقيب را پشت سر مى نهاده است، تعلق دارد.

كاخ داريوش، كاخى تقريباً كوچكتر از كاخ شوش است، با يك «تالار مركزى ستون دار كه در جوانب راست و چپ آن اتاق ها قرار داشته و به ايوانى داراى ستون هاى چوبى باز مى شده است.» كه ظاهراً الهامى بوده است از سرا هاى نرديك، با سر ستون هايى به شكل سر انسان! آيا اين گونه سنگ تراشى را نمى توان ناشى از احترام انسان مدارانه اين زمانه دانست؟!

از ديگر بنا هاى ارزشمند نهفته در دل تخت جمشيد كه بازتاباننده ذوق و ابتكار انسان باستان محسوب مى شود بايد به تالارى موسوم به «دروازه ملل» اشاره كرد كه در واقع سالن انتظار نمايندگان ملت ها بوده است. درون اين تالار سكوهاى سنگى در چهار طرف تعبيه شده است كه محل نشستن مهمانان بوده است. تالار داراى سه در ورودى و خروجى پهن است كه دو ديوار سنگى در درگاه غربى و شرقى به صورت نقش برجسته نمايان مى شود. نقش اين دو درگاه به شكل موجودات اساطيرى است.

مهمترين بناى تخت جمشيد كاخ آپاداناست كه از لحاظ وسعت، زيبايى و هنر نهفته در معمارى كهنسالش در ميان ساير بنا ها جلوه نمايى خاصى دارد. با چشم اندازى زيبا به سوى جلگه پر شكوه مرودشت! اين كاخ به زيبايى آبستن برجسته ترين و شكوهمندترين نقش برجسته هاى تخت جمشيد است؛ با سرستون هايى به شكل سر شير كه از نگاه سنتى، نماد قدرت محسوب مى شده است.

كاخ صد ستون كه به دستور جانشين داريوش يعنى خشايارشا، بنا نهاده شده است هم كم از زيبايى آپادانا ندارد. كاخى پر شكوه با صد ستون سنگى ستبر!از ديدنى هاى اين كاخ، نقوش حجارى شده درگاه ها است، اين نقش برجسته ها در درگاه جنوبى شامل تخت شاهنشاهى است كه بر دست ۲۸ نفر از نمايندگان ملل تابعه امپراتورى هخامنشيان قرار گرفته است. در بالاى تصوير و در پشت سر شاه يك نفر خدمتگزار مخصوص ديده مى شود. بر درگاه هاى شرقى و غربى نيز نقوشى با مضمون نبرد پادشاه با حيوان افسانه اى نقر گرديده است.

بناى مهم ديگر تخت جمشيد كاخ نهفته در مركز كاخ هاى ديگر است كه به همين جهت نيز به «كاخ مركزى» شهره شده است. از مشخصات بارز اين بناى كهن وجود سرستون هايى به شكل سر انسان و بدن حيوانات است كه ظاهراً سمبلى در پس پشت خود دارد.

اما يكى از جالب ترين كاخ ها، كاخى است موسوم به «تچر» كه پنجره هايى رو به تابش نور آفتاب دارد .بدين جهت باستانشناسان بر اين باور پاى مى فشارند كه اين بنا از جمله كاخ هاى زمستانى مجموعه بوده است.

در بلندترين صفه تخت جمشيد نيز كاخ اختصاصى خشايارشا به نام «هديش» ايستاده است. از ويژگى هاى منحصر به فرد اين كاخ نقش برجسته هاى درون پنجره هاست كه در ديگر كاخ ها به چشم نمى خورد. در اين تصاوير هديه آورانى نقش گرديده است. بازتاباننده سمبليك تخت جمشيد، به عنوان مامن ميهمانان خارجى! ظاهراً خشايارشا دستور داده بود «تصوير پادشاه را در گوشه هاى پنجره ها مانند قهرمان مغلوب كننده هيولا ها نقش كنند.» شايد شاهنشاه هخامنشى بدين وسيله مى كوشيد قدرت خود را به رخ مخاطب كشيده و به آيندگان بسپارد.

جالب اينجاست كه باستانشناسان در گوشه گوشه تخت جمشيد و در لابه لاى حفارى هاى خويش به نشانه هاى متعددى از تاثير فرهنگ و هنر ملل ديگر برخورده اند. پيش از اين به تاثير تمدن مصرى و نرديك در معمارى بناهاى ارزشمند تخت جمشيد اشاره كرديم. بد نيست اضافه كنيم كه «كاوش هاى موسسه شرقى شيكاگو موجب كشف شاهكارى عالى از مجسمه سازى يونانى در خرابه هاى تخت جمشيد گرديد كه پنلوپ۱ را نشان مى دهد، و آن متعلق به قرن پنجم قبل از ميلاد است.» (ايران از آغاز تا اسلام _ گيرشمن _ ترجمه دكتر محمد معين _ انتشـــارات معين _ ص ۲۰)

البته گيرشمن بعدتر اضافه مى كند كه «مجسمه سازى نمى بايست از ساختن پيكر شاهنشاه، يا شايد چند تن از مقتدر ترين افراد شاهنشاهى وى تجاوز كرده باشد.» (همان _ ص ۲۰۴) و اما قدرى آن سوتر از تخت جمشيد پهناور و در سينه كش كوهى به نام رحمت، آرامگاه شاهان درگذشته هخامنشى خودنمايى مى كند. شاهانى كه روزگارى اين مجموعه عظيم معمارى و هنرورى را بنا نهادند تا ماندگار و جاودانه شوند. آرام در قبر خويش خفته اند و به ترديد نظاره مى كنند